Drukowana wersja tematu

Kliknij tu, aby zobaczyć temat w orginalnym formacie

historycy.org _ Wojna stuletnia _ Crecy 1346

Napisany przez: sebolp 28/07/2005, 15:31

Czy wie ktoś może kto był standardbearer'em noszącym królewski sztandar oraz którzy ze szlachetnie urodzonych otaczali Edwarda III i w którym miejscu stoczył walkę z Eustachym de Ribeaumont'em. Mile widziane jakieś źródła smile.gif

Napisany przez: kalik 1/08/2005, 13:51

Z literatury polecam: E.Potkowskiego "Crecy-Orlean" (wydawnictwo Bellona - nie wiem czy było wznowienie),
Maciej Nowak-Kreyer "Crecy 1346" oraz książki wydawnictwa Osprey - w tych ostatnich jest cała gama zdjęć i ilustracji.
Oprócz wcześniej wymienionych książek dostępnych na rynku mogę polecić jeszcze kilka.
Najwięcej informacji Znajdziesz w Armies of the Middle Ages(Ian Heath, Armies of the Middle Ages vol. 1, Flexprint Ltd. 1982),
która dotyczy okresu 1300 - 1487, a w szczególności obejmuje Wyspy Brytyjskie, ks. Burgundii,
Francję, Hiszpanię i Portugalię, Włochy, Szwajcarię i Niderlandy Książka bogato ilustrowana,zawiera
organizację i taktykę walki poszczególnych państw, skrócone opisy najważniejszych bitew
tego okresu, zawiera ilustracje ubioru i uzbrojenia rycerzy z krótkim opisem oraz dodatowo 215 czarno białych herbów (z opisem) najbardziej znanych rycerzy,
książąt, królów z okresu wojny stuletniejw
Książka być może jest w sprzedaży przez internet.


Napisany przez: kalik 2/08/2005, 12:05

Standard bearer-em Edwarda II pod Crecy był John Lord Beauchamp of Warwick.
Richard Fitzsimon zaś nosił sztandar Czarnego Księcia w tej samej bitwie.
Co do otoczenia Edwarda III to trochę gorzej, bo mimo przeglądania "Armies of the Middle Ages..." nie znalazłem "przybocznych" Edwarda.
Edward III stoczył walkę z Eustachym de Ribeaumont'em pod Calais w 1349 r.
To by było na tyle. Jak coś trafię to podrzucę.

Mam pytanie- może Ci podesłać skany herbów z "Armies of the Middle Ages"?

Napisany przez: sebolp 2/08/2005, 19:30

No jeśli to możliwe to byłbym wdzięczny.smile.gif smile.gif

Naromiast w podanej przez ciebie ksiazce "Crecy 1346" Bellony, napisane jest(cytuje):

"Sam Edward III także nie pozostał zupełnie poza bitewnymi zmaganiami. Przyszło mu pojedynkować się z francuskim rycerzem Eustachym de Ribeaumont, nawet dwa razy został powalony na ziemie. Wreszcie jednak zwycieżył i wziął szlachcica do niewoli- po czym uwolnił, wyrażając w ten sposób podziw dla jego dzielnosci."


Wtakim razie jesli w ksiazce jest błąd lub były dwie walki to byłbym bardzo wdzieczny jeśli ktoś mógłby opisać choć jedną, lub podać jakieś źródła w których są one opisane.

Napisany przez: kalik 3/08/2005, 12:29

Na skany będziaesz musiał trochę poczekać- gdzieś do końca tygodnia.
Co do książki Nowaka Kreyera to mam mieszane uczucia. Potkowski jest bardziej znanym autorem, choć jego książkę znajdziesz najszybciej w Centralnej Bibliotece Wojskowej na Ostrobramskiej w Warszawie. Eustachy de Ribeaumont i jego walka z Edwardem III pod Calais było wzięte z "Armies of Middle Ages".
Niestety mam większe zaufanie do anglika, choć nie wykluczam że to ja się pomyliłem.
Co do źródeł dotyczących Crecy i wojny stuletniej to w necie znajdziesz kroniki Froisarta a w nich sporo informacji na ten temat. Nie jestem pewien czy nie było polskiego wydania Kronik jakieś 20 - 30 lat temu.
Być może będzie coś tam o pojedynku między Edwardem III a Eustachym de Ribeaumont.

Opis podobnej sytuacji, spod Grunwaldu znalazłem kiedyś czytając kroniki Długosza. Nie był ani zbyt długi ani szczegółowy.

Pozdrawiam
Kalik wink.gif






Napisany przez: kalik 4/08/2005, 12:54

Przesyłam trochę wizerunków. Kolorowe pochodzą z
www.angelfire.com/empire/medheraldry/Bohemian/html.
Skany herbów z Armies o Middle Ages...
Text kroniki po angielsku:
http://etext.lib.virginia.edu/toc/modeng/public/FroChro.html

Napisany przez: sebolp 4/08/2005, 13:54

Wielkie dzieki smile.gif

Napisany przez: kalik 5/08/2005, 10:52

Polecam sie na przyszłość.
Dziś nowa partia herbów. Mam nadzieję, że jakoś sobie Radzisz z odczytuwaniem ich blanzonu confused1.gif Reszta w poniedziałek.
A w racając do pojedynku -przeczytałem Froissarta i jakoś brakuje mi opisu pojedynku Eustachy vs. Edward III spod Crecy. Jeśli nie Froissart o tym pisał więc kto?!
W domu przejrzałem jeszcze inne pozycje (Wojna w średniowieczu i Rycerze i rycerskość, Atlas Średniowiecznej Sztuki Wojennej) i też nic nie znalazłem.
Jak mogę to pomogę.

Pozdrawiam,
Kalik

Napisany przez: kalik 8/08/2005, 13:27

Dziś ostatnia partia herbów.
Pozdrawiam,
Kalik

*

[/quote]

Napisany przez: sebolp 8/08/2005, 15:01

Dzieki
Kali jak nieradzisz sobie z blazonem to polecam ten artykuł(mi przynajmniej to dużo pomogło). Ściągnęłem go kiedys ze strony sapkowskiego ale teraz nie moge znaleźć do niego linku więc go w całosci (tyle że niema rysunków)wrzuciłem tu.
"Zapyta ktoś - co miłośników gier fabularnych może obchodzić heraldyka, wiedza o herbach? Ja myślę, że nie tylko może, ale nawet powinna. Śmiem mniemać, że pewne podstawowe, elementarne i najważniejsze reguły sztuki heraldycznej przydadzą się zarówno graczom, jak i Mistrzom. Światy gier fabularnych są wszakże w większości światami lepiej lub gorzej imitującymi średniowiecze, a na kartach scenariuszy kłębi się od arystokracji, wielmożów, szlachty i rycerzy. A co to za szlachcic czy rycerz bez herbu? Warto więc co nieco o herbie wiedzieć. Szlachcicem czy rycerzem może być bohater niezależny, może także być nim gracz - tego typu profesje przewiduje zarówno Warhammer, jak i AD&D, pełen rycerzy jest Pendragon, istnieje też szlachta i rycerstwo w Kryształach Czasu. Tak zwane "karty gracza" do gier wielu systemów (np. D&D) mają nawet stosowne miejsce, w które gracz winien wrysować swoje "godło" (Character Symbol). Gracze odtwarzający postaci "rycerzy" rysują tu swe "herby rycerskie" - godziłoby się więc znać sposoby, zasady i reguły rysowania. Widziałem już karty z własnoręcznymi "herbami" graczy - na ten widok śmiech porywał pusty, a po nim litość i zgroza. Widać było, że rysownicy pojęcia nie mieli o regułach heraldyki. Nie piszę tego, by drwić - w końcu, skąd ci gracze mieli te reguły znać?
Jest też wielu zwolenników RPG, którzy znajdują przyjemność w malowaniu figurek - a na tarczach, proporcach i sztandarach miniaturowych rycerzy należy wszak malować herby. Są i tacy miłośnicy RPG, którzy budują całe bitewne sceny i dioramy - przy tworzeniu takowych nieco podstawowej wiedzy o heraldyce również może się przydać.
Celem poniższego opracowanka nie jest sporządzenie bryku z historii średniowiecza, rycerstwa czy też kompleksowej heraldyki, są to bowiem dziedziny już nieźle opracowane w dziełach prawdziwie fachowych - do których zainteresowanych odsyłam. Od historii jednak za daleko uciec nie można - kilka słów o dziejach herbów powiedzieć należy.
Od niepamiętnych czasów wyruszający do boju wojownicy stroili się, czesali, malowali czy nawet tatuowali tak, by łatwo było odróżnić "naszych" od "wrażych". Od niepamiętnych czasów wojowie nosili też w jakimś widocznym miejscu "znak", mający różne zadania - czasami był to totem, podobizna lub atrybut czczonego bóstwa, czasem znak rodowy czy plemienny, czasem element "psychologiczny", mający nastraszyć przeciwnika i obniżyć jego morale, czasem po prostu - jak większość godeł wymalowanych na słynnym gobelinie z Bayeux - element dekoracyjny. O heraldyce sensu stricto mówić można dopiero od momentu (w. XII-XIII), w którym rozpowszechnienie i rozwój pełnej zbroi zamienił rycerza w jednolitą kupę blachy, zza której w żaden sposób nie dało się odróżnić towarzysza broni lub sprzymierzeńca od wroga. Noszenie w widocznym miejscu jakiegoś wyraźnego znaku stało się wymogiem sine qua non. A ponieważ dominujące na polach bitewnych rycerstwo z samego założenia było formacją elitarną i ściśle zindywidualizowaną, znak rozpoznawczy powoli zmienił charakter. Nie określał już przynależności do grupy, klanu czy plemienia, nie dekorował, lecz stał się atrybutem i wyróżnikiem noszącej go osoby. I to osoby nie byle jakiej, lecz należącej do elity - bo taką stały się rycerstwo i szlachta. Szlachectwo było początkowo przywilejem otrzymywanym od władcy indywidualnie, w uznaniu szczególnych zasług, wkrótce jednak stało się dziedziczne, przechodziło z ojca na syna. Od wieku XII-XIV wyróżniające szlachcica znak czy godło również stały się dziedziczne. W wielu językach - w tym i w polskim - słowo "herb" wywodzi się z niemieckiego "Erbe" - dziedzictwo (w języku niemieckim herb nazywa się "Wappen").
Będąc przywilejem personalnym lub przyznanym przez panującego lub odziedziczonym po przodkach, herb musiał być silnie zindywidualizowany i nie mógł się powtarzać - dane godło było "zarezerwowane", prawa do niego miała wyłącznie osoba zaszczycona przywilejem nadania - i jej rosnąca rzesza potomków. Oprócz nich - nikt. Musiał powstać więc rejestr herbów, musiał też powstać urząd znawcy herbów - a wiedza o herbach szybko stawała się nauką wymagającą nielichej znajomości przedmiotu. Takim "herbologiem" urzędującym przy każdym ważniejszym europejskim dworze był herold. Początkowo była to osoba, później cały urząd, zwany heroldią. Na czele urzędu stał tzw. król heroldów, temu podlegali heroldowie, heroldom zaś pomocnicy, zwani "persewerantami". Do heroldii należało opracowywanie herbów istniejących i osób uprawnionych do ich noszenia, a także graficzne opracowywanie herbów nowych w miarę przeprowadzanych przez króla nobilitacji. Heroldowie rozpoznawali po herbach i przedstawiali zjawiających się na dworze lub na turnieju rycerzy, byli więc mistrzami ceremonii na dworach i sędziami na turniejach. I od tego właśnie urzędu wywodzi się słowo "heraldyka".
Czym jest i z czego składa się herb?
Przechodzimy do ad remu, czyli terminologii, zasad i reguł heraldyki. Zanim jednak zaczniemy, kilka informacji podstawowych:
W swej zasadniczej, najczęściej spotykanej postaci herb wygląda tak, jak na Rys. 1. Ważna informacja: w heraldyce mówimy często o lewej i prawej stronie herbu. Ale te strony są usytuowane całkiem odwrotnie niż, dla przykładu, na rodzinnej fotografii, gdzie jeśli ciocia stoi pierwsza od lewej, to znaczy od naszej lewej. W heraldyce natomiast należ sobie wyobrazić, że za oglądaną tarczą herbową kryje się rycerz i że to on tę tarczę trzyma (Rys. 2). Lewica heraldyczna (tzw. sinister) będzie tam, gdzie jest lewa ręka rycerza, prawica heraldyczna (tzw. dexter) będzie tam, gdzie jego ręka prawa. Jego, rycerza. Nie nasza!
ELEMENTY HERBU
TARCZA
Najwłaściwszym miejscem dla herbu była oczywiście tarcza rycerska, nieodłączny element jego bojowego wyposażenia. Podczas wojny i walki tarcza była zwrócona frontem do wroga i mówiła: "Strzeż się, oto ja, niezwyciężony de Berry". W czasie turnieju, zawieszona przed namiotem, ostrzegała: "Uważaj, komu rzucasz wyzwanie". W czasie pokoju tarcza wisząca w widocznym (i honorowym) miejscu, informowała: "Ten zamek jest dziedzicznym domem rodu de Berry".
Nie bez znaczenia było też, że płaska powierzchnia tarczy znakomicie nadawała się do naniesienia na nią malunku. Kształt tarczy dawał się łatwo malować na innych płaskich powierzchniach, dawał się haftować na tunikach, płaszczach, wamsach i kropierzach końskich.
W heraldyce tarcza herbowa jest podstawowym elementem herbu, jedynym, bez którego herb nie może istnieć. Herb złożony wyłącznie z tarczy herbowej - a są takie - nazywa się herbem prostym lub niepełnym. Aby herb nazwać można było złożonym lub pełnym (a takich heraldyka zna nieporównanie więcej), musi on posiadać jeszcze co najmniej jeden z poniżej wyszczególnionych elementów. Lub wszystkie. Ciekawostka lingwistyczna: nazwa tarczy we wszystkich językach zachodnioeuropejskich wywodzi się od germańskiego "Skild" (Schild) - stąd shield, scutum, escu (ecu), escutcheon, scudo, escudo. Istniało jednak również w niemieckim zapomniane i niejasnego pochodzenia słowo "Tartsche". Od tego pochodzi francuskie określenie małej tarczy (targette), współczesne angielskie słowo "target" - i nasza tarcza, która w polskim wyparła i zastąpiła słowiański "szczyt", wciąż używany np. w rosyjskim i czeskim.
HEŁM
Hełm, podkreślający przynależność nosiciela herbu do "kasty wojowników", opiera się na górnej krawędzi tarczy, najczęściej (ale nie zawsze) en face, frontem do patrzącego. Niekiedy hełmów jest więcej niż jeden - oznacza to, iż nosiciel herbu należy do szlachty wyższej, arystokracji.
Kształty heraldycznych hełmów były przeróżne - stosownie do panującej mody i stylu w sztuce. Nie zawsze są to hełmy, zdarzają się i inne nakrycia głowy.
Słowo wywodzi się od germańskiego "Helm" (heaume, helmet, elmo), wyparło z języka polskiego rdzenny słowiański "szłom" (nadal używany w rosyjskim), szyszak i łebkę. W dzisiejszym czeski hełm to "prilba" - czyli przyłbica, słowo w dawnej polszczyźnie również oznaczające hełm, zwłaszcza wyposażony w ruchomą zasłonę twarzy. W dzisiejszym potocznym polskim często - a absolutnie mylnie - "przyłbicą" nazywa się właśnie ową część hełmu.
KLEJNOT
Klejnoty (szczyty, zwieńczenia) herbowe zaczęto umieszczać na hełmach rycerskich w wieku XIII, w okresie największej popularności hełmów garnczkowych, znakomicie nadających się jako "oparcie" dla wszelakich ozdób. Tradycja takiego przystrajania się jest jednak znacznie starsza - od momentu wynalezienia hełmów (a było to zapewne bardzo, bardzo dawno temu) z upodobaniem noszono na nich pióropusze, skrzydła, kity, rogi itp. Godła noszone na hełmach garnczkowych średniowiecznych rycerzy miały też znaczenie praktyczne - znak umieszczony na hełmie rycerza siedzącego na bojowym koniu był doskonale widoczny nawet z dużej odległości i ułatwiał orientację w zamieszaniu bitewnym. Rychło dekoracja na hełmie stała się - jak herb - osobistym godłem danego rycerza, a na hełmach zaczęto instalować przepyszne, wielkie, ciężkie - a niekiedy straszliwie dziwaczne - konstrukcje. Konstrukcje te okazały się kłopotliwe w prawdziwych bitwach - rycerz ucapiony za "dekorację" łatwo zlatywał z kulbaki na ziemię. Coś takiego przydarzyło się Stefanowi z Blois, królowi Anglii. Dlatego w prawdziwej walce klejnoty hełmowe szybko wyszły z użycia. Były jednak bardzo popularne na turniejach - ich przepych pasował do atmosfery połączonego z pokazem mody festynu, jakim był turniej - poza tym, na turniejach walczono uczciwie, nikt nikogo nie capił za klejnot. Hełmy turniejowe były potężnymi, prawie całkowicie zamkniętymi garami (nieraz przekraczały wagą 10 kg). Mocowano je do zbroi bardzo solidnie, dlatego wybudowana na ich szczycie dekoracja nie stanowiła utrudnienia, a ułatwiała heroldom i publice identyfikację zawodników. Podnosiła też status rycerza i sugerowała (często oszukańczo) jego bogactwo. Dekoracja hełmu była na turniejach wręcz obowiązkowa - pisze o tym Roi Rene w swej "Livre des Tournois". Wkrótce taka dekoracja - nazwana "klejnotem" lub "szczytem" - weszła na stałe do heraldyki.
Klejnot lub szczyt herbowy (Kleinod, Helmzier, crest) najczęściej odpowiada treścią i kolorystyką głównemu elementowi graficznemu (figurze, znakowi) widniejącemu na tarczy herbowej, ale nie zawsze tak jest. Niekiedy klejnot stanowi graficzny symbol czegoś, czego na tarczy w ogóle nie ma - np. polski herb Jelita (w tarczy trzy skrzyżowane kopie) w klejnocie ma pół kozła. W heraldyce polskiej zamiast klejnotu często umieszcza się w szczycie hełmu tylko pęk piór strusich lub pawich.
W języku polskim (i w literaturze) utarło się potocznie - acz z punktu widzenia heraldyki absolutnie błędnie - utożsamiać herb szlachecki z "klejnotem".

LABRY
Godła herbowe, jak już wiemy, często noszono nie tylko na "żelazie tarczy", ale i "na tkaninie". Płaszcz lub tunika rycerza, jak również okrywający jego rumaka kropierz ozdabiane były przedstawiającym herb lub klejnot haftem, zwykle utrzymane były też w kombinacji kolorystycznej zgodnej z barwami herbu lub jego barwy dominującej. Od takiego ozdobionego herbem stroju wywodzi się angielska heraldyczna nazwa herbu: coat of arms.
Największą popularność "rycerskich tekstyliów" przyniosły wyprawy krzyżowe, jako że klimat Ziemi Świętej zmusił krzyżowców do osłaniania pancerzy tkaniną, zapobiegającą rozgrzewaniu się blach i chroniącą konia przed kurzem. Tkaniny noszone w tym celu na hełmie (skopiowane z muzułmańskich zawojów) nazywamy labrami (z niem. Laubwerk). Heraldyka zachodnia stosuje nazwy: Helmdecke, couvertures, lambrequins lub mantling.
Zdobiące hełm labry winny być przedstawiane w herbie jako "rozwiane w szarży", stąd zwyczaj rysowania ich w fantastycznych i wymyślnych zawijasach i esach-floresach - styl rozpowszechniony zwłaszcza przez barok.

KORONA
W heraldyce każdy herbowy hełm musi być ozdobiony koroną. Nie oznacza to, że nosiciel herbu jest królem, ani tego, że od króla ród swój wiedzie. Chodzi tu wyłącznie o graficznie płynne przejście od hełmu do klejnotu - w heraldyce nic nie może "wisieć w powietrzu" - dlatego klejnot "wyrasta" z położonej na hełmie korony. Najczęściej jest to tzw. "korona hełmowa" (Helmkrone), przysługująca całej szlachcie.
Istnieją jednak korony specjalne, określane jako "hrabiowska", "baronowska", "mitra książęca". Takie korony reguły oparte są na górnej krawędzi tarczy herbowej z pominięciem hełmu i faktycznie sygnalizują tytuł arystokratyczny właściciela herbu.
Nie zawsze łącznikiem między hełmem a klejnotem jest korona - w hełmach ozdobionych labrami bywa to niekiedy tzw. nałęczka lub pątlik (Wulst), zgrubienie powstałe w wyniku zrolowania (w kształt wianka) tkaniny labrów. Jest to bardzo częste w heraldyce włoskiej.
Miały herby i inne, mniej popularne elementy. Tłem do umieszczenia tarczy herbowej bywał tzw. "płaszcz" lub "namiot". Tarczę podtrzymywały "figury" (postacie), stojące - aby to wszystko nie wisiało w powietrzu - na "murawie". Na tejże murawie, pod tarczą i stopami postaci podtrzymujących układano "trofea". Na malowniczo rozwiniętych wstęgach umieszczano teksty: dewizę herbową (zawsze pod tarczą) i zawołanie bojowe, cri de guerre (zawsze nad tarczą).

KOLORY, CZYLI TYNKTURY HERBOWE
Podstawą heraldyki są kolory herbowe - rycerz zawsze walczył "w barwach". Pojęcie to przetrwało w większości języków do dziś - mówimy, że ktoś "gra w barwach Manchester United", bo koszulki dzisiejszych piłkarzy to nic innego, jak dawna rycerska tradycja, podyktowana zresztą względami absolutnie praktycznymi - barwa (kompozycja barw) jest najlepiej widocznym i rzucającym się w oczy wyróżnikiem "przynależności" do danej drużyny czy grupy - formalnej lub nieformalnej. "Colours" to w języku angielskim sztandary państwowe i pułkowe. W slangu amerykańskim wypacykowane groźnymi symbolami kurtki Hell’s Angels zwą się "colors".
Kolory heraldyczne (od łacińskiego tinctura heraldica) nazywami tynkturami (rzadziej: powłoką, emalią lub szmelcem). Tynktur jest niewiele, a dzielą się one na trzy podstawowe grupy: barwy (farby), metale (kruszce) i futra.
Barwy są cztery - czerwona (zwana gueules lub gules, słowo pochodzi z języka perskiego), błękitna (azur), zielona (vert albo sinople) i czarna (noir lub sable). Heraldyka średniowieczna nie znała żadnych odcieni ani barw innych niż wymienione. Powtarzam: żadnych. Było tak przynajmniej do czasu, gdy heraldyka straciła swe znaczenie militarne. Gdy herby były już tylko malowanymi na drzwiach karet ozdobami, dołączono barwy: purpurową, oranżową, ciemnoczerwoną, brunatną, szarą i "naturalną". Barwą "naturalną" malowało się na tarczach np. postaci ludzi i niektórych zwierząt, drzewa, rośliny, mury, budynki itp.
Metale były i są tylko dwa: złoto (or) i srebro (argent). Do malowania herbów nie używa się żadnych "sreberek" ani "pozłotek" - złoto maluje się farbą jaskrawo żółtą, a srebro - śnieżnobiałą. Ale - uwaga! - heraldyka nie zna pojęć "żółty" ani "biały". Nasz polski herbowy orzeł w języku potocznym może być nazwany białym - w heraldyce będzie to zawsze i nieodwołalnie orzeł srebrny, jego tynktura jest metalem, nie barwą.
Furta są cztery - gronostaj (hermelin lub ermine), kuna (fouine), soból (zibelin) i łasica (vair). Są dość rzadkie na tarczach herbowych, występują głównie we Francji (np. herb książąt de Rohan i hrabiów de Boquoy), w Niemczech (herb hrabiów Pappenheimów) i w Anglii (herb Uniwersytetu Cambridge, na bazie królewskiego herbu założyciela uczelni, Henryka VI Lancastera). Częściej występują futra jako podbicie uzupełniających herby "płaszczy" lub "namiotów". Gronostajem, dla przykładu, podbite są płaszcze herbów królewskich i książęcych, a także płaszcze herbowe hiszpańskich grandów.
Podstawowa reguła heraldyki głosi, że w tynkturach tarczy herbowej barwy nie wolno "kłaść" na barwę, metalu na metal, a futra na futro. Znaczenie tej reguły jest oczywiste - chodziło o czytelność i widoczność. Znak czarny na tle żółtym (złotym) jest o niebo czytelniejszy niż niebieski na czarnym czy żółty na białym. Co ciekawe, nowoczesne badania potwierdziły, że układy barw zgodne z powyższą regułą stanowią kombinacje najbardziej czytelne i widoczne z największych odległości. Dlatego zgodnie z regułą heraldyczną są na całym świecie tablice rejestracyjne samochodów, większość znaków drogowych, drogowskazy, tablice informacyjne itp. Zgodnie z tą regułą są też przemyślane reklamy i znaki handlowe (McDonald, Coca Cola).

SZRAFOWANIE
W czasach, gdy istniał już druk, ale trudno było jeszcze mówić o poligrafii, wierne oddanie kolorów było sprawą praktycznie niemożliwą lub potwornie drogą, a to komplikowało życie wydawcom herbarzy - jakże przestawić herb i jego tynktury, skoro obrazek jest czarno-biały? W XVII wieku heraldycy Sancta i Colombiere wymyślili metodę zwaną szrafowaniem (od niem. Schraffierung - kreskowanie). Pole tarczy gęsto zakreskowane liniami pionowymi oznaczało barwę czerwoną, poziome kreski: barwę błękitną, prawoskośne: zieloną, a kratka czarną. Pole srebrne pozostawało białe, złote było zakropkowane. Szrafowanie obowiązuje do dziś - za jego pomocą ilustruje się herbarze, encyklopedie itp. - wszędzie tam, gdzie poligrafia zmusza do druku czarno-białego. Przykład szrafowania pokazuję w dalszej części, na rys. 3A, i w części końcowej, przy okazji podania przykładu opisywania herbów, które to opisywanie zwie się "blazonowaniem" (z franc. "blason", znaczącego: herb, tarcza herbowa).

ELEMENTY TARCZY HERBOWEJ
Tarcza herbowa "czysta", na której jeszcze niczego nie wymalowano, posiada tylko tzw. "dno". Na owym dnie umieszcza się dwa rodzaje "figur" (z łac. figura: kształt): figury heraldyczne (ang. ordinaries) i figury zwykłe (ang. charges). Niekiedy tarcza nie ma figur heraldycznych, a jedynie figury zwykłe na jednobarwnym dnie (słynie z tego np. średniowieczna heraldyka polska, będąca w heraldyce europejskiej czymś zupełnie wyjątkowym). Jeszcze rzadziej zdarzają się tarcze w ogóle pozbawione figur - są całe jednolitej tynktury (tzw. tarcze proste, ledige Schilde). Taki jest przykładowo herb włoskiej rodziny Bondinellich, mający tarczę jednolicie złotą, lub polski herb Czerwnia (tarcza jednolicie czerwona).
Najczęściej jednak tarcza zawiera zarówno figury heraldyczne, jak i zwykłe.

FIGURY HERALDYCZNE




Tworzy się je przez podzielenie dna tarczy na powierzchnie mniejsze, zwane "polami". Podział polega na przeprowadzeniu przez tarczę jednej lub kilku linii (najczęściej) prostych i (najczęściej) od jednej do drugiej krawędzi tarczy. Najczęstsze (daleko nie wszystkie) figury heraldyczne i ich fachowe nazwy podaję na rys. 3.
Warte odnotowania jest, że bordiura, czyli obramowanie tarczy (rys. 3-12) stanowi wyjątek od reguły "barwa nigdy na barwę, kruszec nigdy na kruszec". Złote np. pole tarczy może być obramowane srebrem, pole błękitne może mieć np. bordiurę czerwoną.
Kilka wyjaśnień należy się figurom zwanym "pasami" i "słupami". Klasyczny pas, przestawiony na rys. 3-14, dzieli tarczę na trzy pola o równej szerokości. W angielskim nazywa się to "fess" (od łac. fascia). Jeżeli "fess" umieszczony jest przy górnej krawędzi tarczy, nazywa się to "głową" (ang. "chief". wł. "capo". rys. 3a-10).



Niekiedy zdarza się, że pas nie dzieli tarczy na trzy równe części, ale jest wąski, wyraźnie węższy od pozostałych pól. Ma to miejsce wówczas, gdy w rozdzielonych pasem polach trzeba "zrobić miejsce" na inne figury (rys. 3a-2) lub jeśli pasów jest więcej (rys. 3a-3). Takie wąskie pasy Anglicy nazywają "bars". W polskiej terminologii heraldycznej nie różnicuje się nazw, są to zawsze "pasy", niezależnie od szerokości.
O pasie (i słupie) mówimy wówczas, gdy ma on tynkturę wydzieloną z jednolitego dna (np. w polu srebrnym pas czarny), czyli wtedy, gdy tarcza ma dwie tynktury. Jeżeli podzielona tarcza ma trzy tynktury, mówimy o tarczy trójdzielnej (rys. 3a-4) lub o tarczy dwuściętej (rys. 3a-5). Na rysunku 3a-4 mamy np. przestawioną (metodą szrafowania) tarczę, w opisie (blazonie) której nie mówimy o "słupie czarnym", ale o "tarczy trójdzielnej, I-pole srebrne, II-czarne, III-złote".
Powyższe dotyczy w całej rozciągłości także pasów ukośnych, w ang. nazywanych "per bend (sinister lub dexter)".

FIGURY ZWYKŁE
Na polach utworzonych przez figury heraldyczne umieszcza się zazwyczaj tzw. figury zwykłe. Obowiązują dwie niezłomne zasady:
I. figura musi ładnie "leżeć" w polu i w miarę możności je "wypełniać";
II. figura nigdy nie może dotykać skraju tarczy.
Trzecia zasada (którą jednak łamie się wcale często) głosi:
III. stroną honorową herbu jest dexter, strona "heraldycznie prawa" - figura zatem powinna "patrzeć" (być zwrócona) w prawo.
Reguła I mówi o tym, by figura "leżała w polu i je wypełniała". Łatwo zrozumieć, co to znaczy i jak jest w heraldyce realizowane, patrząc np. na herb Warszawy - jak "elegancko" ułożona jest w polu syrena. Zdarzają się jednak figury, z którymi - pomimo ich stylizacji graficznej - nie jest tak łatwo. Heraldyka stosuje wówczas dwa zabiegi:
a. W polu tarczy układa się kilka identycznych figur w określonej konfiguracji (np. jedna za drugą). Z uwagi na prastarą, związaną z najdawniejszymi wierzeniami symbolikę magiczną, figury są najczęściej trzy. Mówimy wówczas o tarczy "obłożonej". Tarczę obłożoną lwami i sercami ma np. herb Królestwa Danii - stąd tytuł powieści fantasy "Trzy serca i trzy lwy" Poula Andersona. Żadna z figur obłożenia nie ma prawa dotykać skraju tarczy.
b. W polu układa się dużo figur ułożonych we wzór - wygląda to tak, jak gdyby tarczę wykrojono z tkaniny o określonym deseniu. Taką tarczę nazywamy "usianą". Tarczę usianą liliami miał np. dawny herb Francji. Takie "wykrojenie z tkaniny" oznacza jednak, że skraj tarczy "obcina" fragmenty figur, które z racji desenia wypadają na skraju. Jest to dopuszczalne - jako jedyny wyjątek.
Figurą zwykłą może być praktycznie wszystko - wizerunek zwierzęcia, zwierzęcia bajkowego (lub jego fragment), postać ludzka (lub jej fragment), roślina, przedmiot, broń, figura geometryczna, znak lub symbol, a nawet całe sceny - iście komiksowe. Na rys. 4 pokazuję niektóre typowe figury (znaki) herbowe i podaję ich fachowe nazwy. Niektóre z figur wymagają jednak bardziej szczegółowego wyjaśnienia i podania reguł dotyczących umieszczania ich na herbach.




Róża
W heraldyce jest symbolem piękna i honoru. Najsłynniejsze w historii były róże Yorków (biała) i Lancasterów (czerwona) i rozpętana między nimi krwawa Wojna Dwóch Róż. Warto jednak wiedzieć, że obie te róże, choć miały kształt heraldyczny, nie były herbami, lecz emblematami, godłami (badge) obu tych stronnictw i ich sprzymierzeńców. Badge od herbu różni się tym, że może występować bez tarczy, np. jest kładziony na tuniki i liberie żołnierzy i służby. Herb, jak pamiętamy, nie może istnieć bez tarczy, a nosić go może jedynie właściciel.
Kładąc kres Wojnie Róż, Tudorowie przyjęli jako emblemat dynastii różę biało-czerwoną, symbol pojednania. Tak jak w Szkocji oset, a w Irlandii koniczynka, róża po dziś dzień jest emblematem Anglii. Emblematem, czyli badge. Nie herbem!
Ale w herbach wielu znanych rodów (np. włoscy Orsini, czeski ród Witkowców) róża również występuje.
Jak wiele podobnych figur, róża może zajmować całą tarczę herbową lub jej pole, ale często układa się je po trzy (pradawna magiczna symbolika trójki), np. u góry dwie, u dołu jedna. Taki herb opisuje się (blazonuje) następująco: "trzy róże, 2,1". Częste są też trzy róże "w rzędzie" (szeregu).
Licznie występują róże także w polskich herbach (np. Poraj, Doliwa, Niekrasz, Krzyżoróż itp.).
O tym, jakiej tynktury jest herbowa róża, decyduje kolor płatków. Punkt "centralny" róży heraldycznej zwykle bywa złoty.

Lilia (fleur de lys, flory)
Spotykana w heraldykach całej Europy, zawsze była jednak związana z Francją - już od czasów Galów i Merowingów. Złote lilie w błękitnym polu były herbem Królestwa Francji od XII wieku. Początkowo było to błękitne pole "usiane" liliami, później (za Karola V) zmieniono układ heraldyczny na trzy lilie, 2,1. Rozmaitych formacji heraldycznych lilii używało we Francji około 6000 (!) rodzin szlacheckich. We Włoszech lilią pieczętowali się m.in. florenccy Pazzi, ród wyniszczony w skutek nieudanego spisku przeciwko Medyceuszom. Od Pazzich rzekomo wywodzili się polscy Pacowie, również noszący lilię w herbie Gozdawa.
W heraldyce polskiej dużo jest lilii (oprócz Gozdawy: herby Pietyróg, Bonarowa, Kierdeja i inne). Uważa się, że "zalew" lilii w polskiej heraldyce zaczął się za Ludwika Węgierskiego, który pochodził z dynastii Andegawenów (Anjou) i przeprowadzając masowe nobilitacje przydzielał nowo upieczonym rycerzom elementy własnego herbu. Jako symbol czystości ciała i ducha przyjęło heraldyczną lilijkę harcerstwo.

Nałęczka
Choć kojarzy się z herbem i licznymi legendami herbowymi znamienitego polskiego rodu Nałęczów (Ostrorogów, Szamotulskich, Czarnkowskich, Gorzeńskich), znana jest dobrze w heraldyce europejskiej jako "węzeł miłosny" (noeud d amour, love knot) i symbolizuje oczywiście "zakład miłości", szarfę, wstęgę, chusteczkę itp. otrzymywaną przez rycerza od damy jego serca. Kojarzono ją też z chustą Marii Magdaleny. Mają ją w herbie włoscy Visconti.

Raut (lozenge)
Zwany też jest kwadratem ukośnym - ale nigdy rombem! Heraldyka ma własną terminologię, nie wolno bezkrytycznie stosować tu pojęć z geometrii Euklidesowej!
Rautami często "obkładano" lub "obsiewano" (de Rohanowie) tarcze herbowe. Jeden raut widnieje w polskim herbie Okno.

Kula (Kugel, roundel, plate, palla)
Jeżeli jest złota, blazowana jest zwykle jako "bizant" - od złotej monety bizantyjskiej, w średniowieczu symbolu bogactwa i dobrobytu. Zwana też bywa niekiedy "misą". Sześć kul widniało w herbie rodu Medyceuszów, stąd pochodziło też ich słynne zawołanie bojowe: "Palle!"
Kule występują w wielu herbach polskich, np. Dalibor, Limont, Klot.

Merleta (merlette, martlet, Turmschwalbe)
Pierwowzorem tego ptaszka były zdaniem niektórych heraldyków jaskółki, z upodobaniem gnieżdżące się w basztach rycerskich zamków. Na bazie merlety (z zachowaniem pozycji) zaczęto później ozdabiać tarcze herbowe bardziej "realistycznymi" podobiznami różnych ptaków (np. Kruk w herbie Ślepowron vel Korwin, którym pieczętowali się m.in. Krasińscy, Kossakowscy i Gosiewscy).

Gwiazda (estoile) i molet (mullet)
Gwiazda to prastary symbol boskiego natchnienia i ambitnego celu (stella antecedebat, gwiazda przewodnia), także atrybut Wielkiej Bogini i bóstw morskich (stella maris). Warto wiedzieć, że w heraldyce za gwiazdy uważa się zazwyczaj tylko te o sześciu lub więcej ramionach. Gwiazda pięcioramienna nie jest gwiazdą, lecz tzw. moletem, czyli kółkiem ostrogi. Niekiedy, aby uniknąć mylenia gwiazdy z "kółkiem ostrogi" to ostatnie zaopatruje się w centralną "dziurkę".
Gwiazda sześcioramienna jest elementem niezliczonych herbów polskich (Leliwa, Sas, także herby Giegudów, Wiśniowieckich i in.). Jest to podstawowa gwiazda heraldyczna. Jeśli jakiś opis (blazon) herbu mówi sucho o "gwieździe", oznacza to, że jest to gwiazda sześcioramienna. Jeśli gwiazda ma więcej ramion, blazon herbu musi to uwzględnić.

Półksiężyc (lune croissant, crescent)
Symbol prastary, odnoszony do kultu Magna Mater, Asztarte, Izydy i Diany, do heraldyki europejskiej trafił i upowszechnił się jednak dopiero po krucjatach. Na tarczach herbowych rysuje się półksiężyc w pozycji pionowej lub poziomej, barkiem w górę lub w dół.
Jako godło Osmanów (potem całego islamu), półksiężyc często spotykany jest w herbach narodów stale walczących z Turkami - zwłaszcza Węgier i Polski. Z naszych herbowych półksiężyców najbardziej znany jest herb Leliwa, noszony przez m.in. Tarnowskich, Melsztyńskich, Czapskich, Tyszkiewiczów, Morsztynów, a także herby Szeliga i Ostoja, oraz Korybut Wiśniowieckich. Maleńki półksiężyc między ramionami podkowy widnieje też w jednym z zabawniejszych "klejnotów" wymienionych w sienkiewiczowskiej "Trylogii": w herbie Miesiąc Zatajony, noszonym przez pana Snitkę.

Blanki (Burg, crenelage)
W zasadzie nie jest to figura zwykła, lecz heraldyczna - najczęściej bowiem wycięta w kształt blanków muru obronnego bywa linia poziomo "ścinająca" tarczę (rys. 3-2). Od momentu wprowadzenia do heraldyki barwy "naturalnej" dolne pole takiej ściętej tarczy ucharakteryzowano na "mur" - z wzorem cegieł, niekiedy dodając "bramę" i często wzbogacając rysunek "wychylającymi" się zza muru lub z bramy postaciami (figurami). Takie blanki widzimy w herbach wielu miast, mają je też w tarczy polskie herby Odwaga (tzw. mur Konopackich) i Zaremba, a także Grzymała, którą pieczętowały się m.in. rody Dzierżanowskich, Kazanowskich, Grudzińskich i Ostrowskich.
Ciekawostka z zakresu terminologii heraldycznej: jeśli blanki są na linii pochyłej, tworzącej tarczę prawo lub lewo ukośnie ściętą (rys. 3-4), coś takiego blazonuje się jako "mur walący się prawo (lewo) ukośnie".
Jako figura bardziej heraldyczna, niż zwykła, blanki mogą - i zazwyczaj dotykają skraju tarczy.

Krzyż (croix, cross)
Oprócz przedstawionych na rysunku, heraldyka zna blisko 300 rodzajów krzyży. Jeśli krzyż dotyka krawędzi tarczy herbowej, stanowi figurę heraldyczną (rys. 3-20, 21, 22), jeśli krawędzi nie dotyka, jest figurą zwykłą.
Symbolika krzyża zda się być oczywista: symbol Męki Pańskiej i wielu świętych , później zaś godło papieży, krzyżowców, zakonów rycerskich... Nie zapominajmy jednak, że krzyż jest symbolem o wiele starszym niż chrześcijaństwo i na wiele tarcz herbowych zawędrował prostą drogą od pradawnych symboli słońca i innych znaków kultowych i "totemicznych" starożytnych Celtów, Germanów, Galów itp. To samo można powiedzieć o krzyżach w herbach polskich. Przeważają tu krzyże kawalerskie, wykazujące zadziwiające podobieństwo formy do krzyża celtyckiego. Dawne herbarze lubiły określać herby "z krzyżykiem" jako najstarsze, powstałe "za Mieszka i Bolka Chrobrego". Mniemano, iż do "pogańskiego" godła rodowego lub plemiennego danego woja dodawano krzyż na znak, iż woj ochrzcił się, porzucił Swaroga czy innego Dadźboga na rzecz - jak to mówi Antoni Gołubiew - Kyryi Krysti. Może i bywało tak, ale nie ulega kwestii, że krzyże widniały w słowiańskich znakach plemiennych i rodowych na długo przed przybyciem na ziemie Polan Dąbrówki z Czech i Chrystusa z Rzymu. Krzyż jest elementem niezliczonych herbów polskich, zarówno jako figura zwykła, jak i (w herbach późniejszych) heraldyczna.

ZWIERZĘTA HERALDYCZNE JAKO FIGURY ZWYKŁE




Z reguły chodzi o stworzenia wzbudzające respekt - orły, lwy, niedźwiedzie, dziki, także gryfy, smoki, jednorożce itp. Prezentuje się je zawsze w ściśle określonej stylizacji.
Stylizacja heraldyczna orła jest wszystkim doskonale znana - dla przypomnienia wystarczy sięgnąć do portmonetki i spojrzeć na stronę monety przeciwną do reszki. Od razu widać, że ptak wystylizowany jest tak, by wypełnić pole tarczy, ale go nie dotykać (reguły I i II) - rozpostarte skrzydła i rozwarte szpony, centralna głowa i zwężający się ku dołowi ogon - wyraźnie widać, którędy przebiega oś figury i jak proporcjonalnie orzeł jest według tej osi skonstruowany. Stylizacja pozwala mu równie pięknie prezentować się na okrągłej monecie jak i na piastowskiej, gotyckiej tarczy.
Jeśli orzeł ma jedną głowę, jest ona zawsze zwrócona ("patrzy") w prawo (reguła III). Jeśli głowy są dwie, patrzą w przeciwne strony. Aby nie psuć stylizacji orła, najczęściej umieszcza się go albo na pełnym (nie dzielonym) dnie tarczy (vide herby wielu państw), albo na mniejszym, środkowym polu (rys. 3-10, 11). Na tarczach dwudzielnych (rys. 3-1) pionowa linia podziału dzieli niekiedy orła na pół (takie dwa przepołowione orły przedstawia herb Wrocławia). Natomiast w polach tarcz ściętych (rys. 3-2) i w "głowach" tarcz (in chief) orły są silnie rozciągnięte "wszerz".

UZBROJENIE ZWIRZĄT HERALDYCZNYCH

ZWIERZĘ POLE UZBROJENIE
złote czerwone błękitne
złote każde inne srebrne
srebrne błękitne albo czarne czerwone
srebrne każde inne złote
czerwone złote błękitne
każde inne złote czerwone
czerwone srebrne błękitne
każde inne srebrne czerwone

Orzeł (jak każde zwierze heraldyczne) jest "uzbrojony". Uzbrojeniem herbowym orła są szpony, dziób i język. Nasz polski (srebrny) orzeł jest uzbrojony złotem. Jest to wymóg heraldyki. Inne tynktury orłów (i wszystkich innych zwierząt heraldycznych) wymagają innej tynktury uzbrojenia, zależnej także od tynktury pola tarczy (tła). Reguły przedstawiam w powyższej tabeli, a są to reguły tak sztywne, że w opisie (blazonie) herbu kolor uzbrojenia pomija się - wiadomo, że zwierzę uzbrojone jest tak, jak tego żąda reguła.
Uwaga: nie należy mylić pojęcia "uzbrojenia" zwierząt heraldycznych z przedmiotami (często bronią), które zwierzęta trzymają w łapach. Zwierzętom herbowym często "wręcza" się do łap różne przedmioty - lew w herbie Królestwa Norwegii trzyma w łapach topór, wiele orłów (m.in. dawny polski) dzierży w szponach berło itd. Trzymany przedmiot nie jest z punktu widzenia heraldyki "uzbrojeniem" i nie musi podlegać regułom podanym w powyższej tabeli.
Kolejnym popularnym zwierzęciem heraldycznym jest lew. Znamy go dobrze z wielu godeł i herbów państwowych. W odróżnieniu od orła lew posiada (jak i inne czworonogi) nie jedną, lecz kilka poddanych ścisłym regułom pozycji heraldycznych. Najczęściej jest to poza groźna, imponująca: lew atakuje - wznosi się na tylnych łapach, przy czym prawą "wykracza". Przednie, uzbrojone pazurami łapy ma uniesione do ataku, przy czym prawą wyżej. W rozwartej paszczy widać "uzbrojenie" - kły i ozór. Taki lew zwie się lwem wspiętym (rampant). Jest to podstawowa pozycja - jeśli blazon herbu mówi sucho o lwie, z pewnością jest to lew wspięty. Widzimy takiego m.in. w herbie Czech (dziś znowu w koronie, bez nasadzonej mu przez komunistów absolutnie nieheraldycznej gwiazdy), Królestwa Niderlandów, Belgii, Luksemburga, Królestwa Norwegii, Finlandii. Taki lew widnieje również m.in. w herbach Baudouinów de Courtenay i rodziny Eksnerów. Jako znak firmowy przyjęła go firma Peugeot - widnieje na maskach samochodów.
Drugą ważna pozycją heraldyczną lwa (i innych czworonogów) jest "lew kroczący" - pozycja dla czworonoga naturalna. Zwierz dostojnie kroczy, przy czym "wykracza" wysoko prawą łapą (noga). Takie lwy widzimy m.in. w herbie Królestwa Danii i w herbie hrabiów Stauffenbergów. Lew heraldyczny ma jednak też specjalną, właściwą tylko sobie pozycję: kroczy, ale jest en face, oczy ma zwrócone ku patrzącym na herb. Taki lew nazywany jest "patrzącym" (guardant), a częściej "lampartem" (leopard, levhart). Lamparty widnieją w herbie Anglii (I i IV pole herbu Zjednoczonego Królestwa). W heraldyce polskiej spotyka się jednak niekiedy innego lamparta - coś w rodzaju "lwa bez grzywy", w klasycznej pozycji wspiętej, patrzącej w prawo - taki jest np. herb rodu Firlejów: Lewart.
Istnieją jeszcze lwy "śpiące" (dormant), "siedzące" i "wstecz patrzące". Używa się też w herbach samej tylko głowy lwa (np. Zadora Lanckorońskich).
Do popularnych figur heraldycznych należy też gryf, zwany też "inogiem" - pół lwa, pół orła. Gryfa przedstawia się z reguły wspiętego. Taki widnieje np. w polskim herbie Gryf vel Świeboda, noszonym przez główną gałąź rodu Branickich, w herbach Gniewosz i Labor, a także - z racji na książęcy ród Gryfitów - w herbach wielu miast pomorskich: Stargardu, Gryfic, Sławna, Tczewa. Heraldyczną głowę gryfa (np. herb Szczecina) staropolskie herbarze nazywają niekiedy "Kurem".
Zgodnie z podręcznikiem Warhammera, wspięty gryf trzymający w łapach nadziak jest herbem Imperium.
Jednorożec jest zwykle wspięty - taki widniał w herbie Szkocji, później król Jakub I Stuart dodał go do herbu Wielkiej Brytanii jako figurę podtrzymującą. Widzimy też takiego w polskim herbie Bończa, którym m.in. pieczętowała się rodzina Fredrów i ród Chmieleckich, sławnych kresowych zagończyków. Jednorożec występuje też w herbach Duszek i Krok. W polskich herbarzach czasem nazywa się jednorożca "goworożcem".
Niedźwiedzie mogą być wspięte (herb miasta Berlina, godło dawnych margrabiów brandenburskich) lub kroczące (mój własny herb, Rawicz, przedstawiający pannę jadącą na niedźwiedziu).
Smoki i bazyliszki heraldyczne przedstawiane są różnie - jeśli są beznogie (wężopodobne), wiją się na tarczy jak krocionogi. Taki widnieje w herbie włoskich Sforzów, a także Torellich, od tych ostatnich przeszedł wraz z indygenatem do polskiego herbu Ciołek-Torelli. Inne smoki mają po dwie nogi, skrzydła i ogon zakręcony w precel (herb rodu Lackich). Jeśli zaś - jak klasyczne smoki w fantasy - mają cztery nogi, są wspięte lub kroczące (jak dzisiejszy herb Walii, Czerwony Smok, legendarne godło Utera Pendragona i król Artura).
Kozły bywają kroczące (polski herb Wieruszowa) lub wspięte, jelenie i lisy wspięte (ród Flemmingów). Późniejsze herby preferują "nauralistyczne" oddawanie wizerunków ww. zwierząt w pozach najbardziej dla tych zwierząt typowych, np. biegnący lis w herbie rodu von Kleistów (polski herb Klejst) czy stojący baranek w herbie Junosza (m.in. Bielińskich i Załuskich).
Z dzika najczęściej bierze się do herbu tylko głowę z profilu (Denhoffowie, Schelmbergowie, Ebertzowie, herb Łukocz), a z wołu (bawołu, żubra, tura) - głowę en face (Wieniawa Leszczyńskich, Pomian Łubieńskich). Herb mickiewiczowskich Horeszków, Półkozic, przedstawiał oślą głowę en face.
Jeśli którejś z ww. zwierząt jest w klejnocie (szczycie) herbu, zawsze jest wspięte i widoczne (najczęściej) do połowy ciała. Mówi się wtedy, że zwierzę "wyrasta z korony". Takie właśnie "pół kozła" widzimy w klejnocie znanego polskiego herbu Jelita, którym pieczętowali się m.in. Zamoyscy. Z kozłem tym wiąże się ciekawa (i autentyczna) anegdota. Kanclerz Jan Zamoyski cieszył się w wielkim poważanie w całej Europie i wielu władców obcych usiłowało zjednać go sobie, oferując tytuły książęce. Patriota Zamoyski odmawiał, pomny na ustawy sejmowe, zabraniające szlachcie polskiej noszenia tytułów, nie chcąc nadto mieć wobec cudzoziemskich monarchów żadnych niebezpiecznych i dwuznacznych "długów wdzięczności". Gdy król Hiszpanii zaoferował mu tytuł księcia wraz z Orderem Złotego Runa, Zamoyski również odmówił, tłumacząc dowcipnie: "Lękam się, by się z tym złotym barankiem nie potrykał mój herbowy kozieł".
Ptaki (najróżniejsze) przedstawia się na herbach z reguły w ich naturalnej nieruchomej pozycji, tzn. stojące (Łabędź Duninów) lub siedzące, ze złożonymi skrzydłami, tak jak merleta (rys. 4-8). Taki jest też kruk w herbie Ślepowron vel Korwin, taki jest jastrząb w herbie Ginwiłłów.
Stylizowane ryby często umieszcza się na herbach w parach: poziomo jedna nad drugą (herb Fiszen), pionowo zwrócone ku sobie lub odwrócone od siebie.
Wiele, bardzo wiele zwierząt znajduje się na herbach. Absolutnym szczytem jest polski herb Mol, na którym widnieją... trzy krety. Niezły jest też herb Dulfus, przedstawiający trzy ślimaki winniczki.

NIEKTÓRE WYBRANE ZADADNIENIA HERALDYKI

HERBY DZIECI Z NIEPRAWEGO ŁOŻA
Do kwestii "dzieci nieślubnych" i "bękartów" podchodzono w średniowieczu dużo trzeźwiej niż obecnie. Bękart, i owszem, nie miał i nie mógł mieć żadnych nadziei na herb - a tym bardziej na majątek - ojca, ale nie hańbiono go i nie dyskryminowano. Nie zapominajmy, że interesujący nas tu bękarci to nieślubne dzieci szlachty i arystokracji, niekiedy bardzo wysokiej - wliczając królów i cesarzy. Z reguły taki "wysoko urodzony bastard" otrzymywał więc po prostu od króla zupełnie inny herb - najczęściej odmianę herbu ojca utworzoną poprzez zmianę tynktury lub figury heraldycznej, dodanie (lub odjęcie) figury zwykłej itp.
Tym niemniej, heraldyka zna pojęcie "bastardziego drąga" albo "balku" (rys. 4-7), przecinającego skosem lub "zawieszonego" w tarczy herbowej nieprawego potomka. Miał coś takiego w herbie słynny Eugeniusz Franciszek książę Sabaudii, spłodzony na boku przez księcia sabaudzkiego i Olimpię Mancini. Bastardzi balk Eugeniusza Sabaudzkiego nie przeszkodził mu w zasłynięciu na całą Europę jako znakomity wódz i w cieszeniu się powszechnym szacunkiem.
Znakiem "nieprawego pochodzenia" było też niekiedy obramowanie (bordiura) tarczy herbowej, po angielsku nazywana "tressure".

HERBY KOBIET
Szlachetnie urodzone niewiasty miały herby i mogły z nich korzystać. Dla odróżnienia od herbów "wojennych mężów", herby kobiece pozbawione były jednak wszelkich elementów związanych z walką orężną, tak typowych dla zwykłych, męskich herbów. Nie mogło być mowy o hełmie, klejnocie, zawołaniu bojowym itp. Sama tarcza herbowa - u mężczyzn dokładnie wszak imitująca element uzbrojenia defensywnego - u kobiet miała "pokojowy" kształt rauta (Rys. 4-4) lub owalu. Labry zastępowano bardziej damskimi atrybutami: wstążkami, girlandami, wieńcami itp. Herb często obramowywano bordiurą zdobioną kwiatami lilii - w angielskiej heraldyce nazywa się coś takiego flory within tressure.
W nielicznych przypadkach herby kobiet, posługujących się bronią, nie różniły się od herbów mężczyzn. Taki herb otrzymała np. Joanna d'Arc, nobilitowana 29 grudnia 1429 roku. Ciekawostka (mogąca przydać się np. amatorom malowania historycznych figurek i budowania historycznych dioram): podniesiona do stanu rycerskiego otrzymała predykat d'Ay, a herb jej wyglądał następująco: w polu błękitnym między dwiema złotymi liliami miecz złoty ostrzem w górę, nad nim korona złota.
Warto, by o tym pamiętali gracze w RPG, bo przecież w każdym systemie kobiety - wzorem Joanny - mogą czynnie wojować, mogą być rycerkami, paladynkami itp. Należy im się wówczas męski herb, na bojowej tarczy, nie na owalu lub raucie!

RÓŻNICOWANIE HERBÓW W RAMACH RODU (BRYZURY)
W tym względzie różne były zwyczaje. W Niemczech, dla przykładu, cała rodzina (jej podstawowa gałąź) miała jeden i ten sam, niczym nie różniący się herb. Rozgałęzienia drzew genealogicznych załatwiano drobnymi nieraz zmianami tynktury.
Inaczej było w Anglii, gdzie obowiązywała zasada, że nie mogą istnieć dwa jednakowe herby, nawet w ramach bliskiej rodziny. Do głównego herbu miał prawo wyłącznie senior rodu. Dopóki żył, jego potomkowie musieli mieć różniące się herby. Dotyczyło to także pierworodnego, najstarszego syna, najbliższego dziedzica tytułu, herbu i majątku.
Sprawy te regulowały tzw. bryzury. W Anglii dotyczyło to absolutnie całej szlachty i komplikowało życie heraldykom. Istniał cały system znaczków (marks of cadency), umieszczanych w "głowie" (in chief) tarczy herbowej. Najstarszy syn nosił herb oznaczony w "głowie" tzw. kołnierzem turniejowym, drugi syn nosił półksiężyc, trzeci molet (kółko ostrogi), czwarty merletę, piąty pierścień, szósty lilię, siódmy różę... Uff...
Wymienione znaczki, będące figurami zwykłymi, pokazałem na rys. 4 - poza rzadszym i używanym głównie w bryzurach kołnierzem turniejowym (zwanym label lub lambel). Pokazuję zatem kołnierz na rys. 5.



Uważa się, że figura ta wywodzi się od płóciennej ozdoby przypinanej do tarczy rycerskiej w czasie turnieju.
We Francji było dużo łatwiej: bryzur używała głównie rodzina królewska. Do francuskich złotych lilii miał prawo tylko panujący monarcha. Jego bracia i krewni również nosili w herbach lilie, ale używali bryzur: książę Andegaweński (d’Anjou) miał np. do herbu tradycyjnie dodawany czerwony kołnierz turniejowy, książę Alencon używał obramowania (bordiury), książę Orleanu - srebrnego kołnierza. Książęta de Bourbon nosili na liliach ukośny balk.
Każdy następca tronu francuskiego, zwany Delfinem, nie nosił natomiast herbu z bryzurą, lecz herb specjalny: w tarczy czterodzielnej, w I i IV błękitnym polu lilie królewskie, w II i III złotym polu delfin blękitny uzbrojony czerwienią (w przypadku delfina "uzbrojeniem" są płetwy i ogon!)
W Hiszpanii istniał natomiast inny ciekawy zwyczaj różnicowania herbów. W odróżnieniu od całej reszty Europy szlachta hiszpańska silnie podkreślała pochodzenie nie tylko po mieczu, ale i po kądzieli. Znajdowało to wyraz w nazwiskach (predykatach). Dla przykładu: "don Pedro de Vega y Ramirez" oznaczało, że ojciec hidalga zwał się de Vega, matka zaś - również szlachcianka - pochodziła z rodu Ramirezów. Zwyczaj ten przeszedł do heraldyki - hiszpański hidalgo dzielił swą tarczę herbową i umieszczał w niej oba herby - ojca i matki. Niekiedy tarcza była czterodzielna, by zrobić miejsce także dla herbów dziadków i babek.

HERBY MÓWIĄCE (ARMES PARLANTES)
Niekiedy figury na tarczy herbowej były tak dobrane, by z miejsca wskazywały na przynależność do rodu, predykat, emblemat rodowy lub zawołanie bojowe nosiciela. Takie herby i zawołania "mówiły: gwiazda (Stern) w herbie von Sternbergów, łabędź (Schwan) von Schwanbergów czy kolumna (colonna) i niedźwiedź (orso) italskich rodów Colonnów i Orsinich - że podam tylko cztery spośród niezliczonych przykładów. Pomimo licznych związanych z takimi herbami legend (patrz niżej) rzadko było wiadomo, co było pierwsze - herb czy nazwisko. Gdy nobilitacje ludzi ze stanu nieszlacheckiego stały się rzeczą powszechną, często nadawano nowo upieczonemu "szlachcicowi" herb "mówiący" - nobilitowany mieszczanin nazwiskiem Hirschberg mógł dostać w herbie jelenia (Hirsch) stojącego na pagórku.
W heraldyce polskiej, w której herb zawsze nosił nazwę (tzw. proklamę), sporo herbów jest "mówiących", ale głównie takich, które mówią o tym, co namalowano na tarczy herbowej (Topór Ossolińskich, Korab Łaskich). Mnóstwo herbów "mówiących nazwisko" wniosły natomiast do naszych herbarzy indygenaty, tj. wydawane przez Sejm akty zatwierdzenia szlachectwa zasłużonym cudzoziemcom, osiadającym na terenie Polski. Cudzoziemski szlachcic zachowywał swój herb, ale herb ten dostawał polską proklamę. Istnieją dla przykładu herby o nazwach Orurk i Odonel (z indygenatów dla O’Rourke’a i O’Donnella), herb Manuczy (Manuzzi), Mantejfel (Manteuffel) itp. Niekiedy z obecnego herbu, nazwiska i predykatu powstawało polskie - często sławne - nazwisko. Przykład: od indygenatu dla pruskiego szlachcica Karola Loellhoeffela von Lovensprung wiedzie się herb i nazwisko rodu Lelewelów.
Mówiącymi bywają również herby państw, miast i krain - np. w herbie Królestwa Hiszpanii w I polu widnieje zamek (castillo), herb Kastylii, w II polu lew (leo), herb Leonu. A francuskie miasto Lille ma oczywiście w herbie lilie.

LEGENDY HERBOWE
Któż nie zna legendy herbowej rodu Lusignanów, pięknie opisanej przez Jeana d’Arras, powtórzonej przez Zofię Kossak-Szczucką? Lusignanowie mają w herbie Meluzynę - nimfę wodną z rozdwojonym wężowym ogonem. Wedle legendy taka właśnie zaczarowana rusałka - "ange par la figure, et serpent par le reste" - pokochała rycerza Rajmunda i wyczarowała dla niego w Poitou zamek, nazwany Chateau de Lusignan. Choć nie było to szczęśliwe pożycie (rusałka porzuciła rycerza, on zaś zmarł ze zgryzoty jako pustelnik) z potomstwa Rajmunda i Meluzyny powstał ród hrabiów Lusignanów.
Legenda robiła takie wrażenie, że kilka innych francuskich rodów (Rohanowie, Luxembourgowie, Sassenaye) "dopisało się" do niej, choć przecież własnego pochodzenia wstydzić się nie musieli - w żyłach de Sassenaye płynęła krew królewska, książęta de Rohan bywali marszałkami Francji. Ale jednak woleli dowodzić, że "po porzuceniu" Lusignana, wywędrowawszy w stosowne, zmieniające się wraz z siedzibą rodu okolice Francji, Meluzyna związała się z ich właśnie przodkiem, protoplastą ich właśnie rodu. Taka jest moc, siła i urok legendy!
A to, że to tylko bajka i wymysł, nikomu nie przeszkadza. A większość legend herbowych (w tym i piękne polskie) jest niczym innym, jak czczymi wymysłami. Szkoda.

PRZYJĘCIE DO HERBU
Bywało praktykowane (gdy np. groziło wymarcie męskiej linii), że bezpotomny szlachcic adoptował osobę spoza rodu - i udzielał jej prawa na posługiwanie się swym herbem. W Polsce taki proceder wymagał bezwzględnie zgody sejmu, w monarchiach absolutnych był przywilejem władcy. Po Unii w Horodle (1413) król Władysław Jagiełło hurtem "przydzielił" (nakazał adoptować) do polskich rodów kilkuset litewskich bojarów, którzy odtąd mogli pieczętować się odpowiednimi polskimi herbami. Ale sejm w roku 1601 absolutnie zakazał takich praktyk - za samowolną adopcję i przyjęcie kogoś do herbu polskiemu szlachcicowi groziła utrata własnego szlachectwa. W wyjątkowych wypadkach i przy poparciu ważnych osób ze stanu senatorskiego sejm mógł wyrazić zgodę na adopcję. Pamiętamy z "Ogniem i mieczem", że o coś takiego ubiegał się Kozak Bohun - chciał, by adoptował go Zagłoba.

KUPNO HERBU (I SZLACHECTWA)
Jeden z najbardziej rozpowszechnionych i zarazem najbardziej fałszywych mitów. Jeśli nie dziedziczyło się herbu (naturalnie lub w drodze adopcji do szlacheckiego rodu), herb można było dostać tylko za zasługi. Na bardzo różnych polach. Najczęściej bywało to pole bitewne - szlachectwo i herb otrzymywało się za męstwo w walce. Ale bywało się uszlachconym także za zręczne obracanie pieniądzem, nie mieczem. Władysław Łokietek np. nobilitował obrotnego niemieckiego kupca Wirsinga, znanego pod spolszczonym nazwiskiem Wierzynek. Przyznanie herbu było zawsze prerogatywą panującego - lub parlamentu. Herold (później odpowiadający mu urząd) opracowywał nowy herb i wciągał go do rejestru. Tylko w taki sposób można było zostać "herbowym". Kupienie sobie herbu nie było możliwe. I nie powinno być możliwe w RPG, o ile gra ma choć trochę imitować rzeczywistość.


Napisany przez: kalik 9/08/2005, 11:44

Dzięki za przypomnienie.
Miałem swego czasu ten artykułw wersji oryginalnej, rozbity chyba na 3 części w Ś+P "Magii i Mieczu". Było sporo ilustracji i do momentu zakupu Alfabetu Heraldycznego P. Dudzińskiego art.Sapka był jedyną wyrocznią.
Bawiłem się też parę razy programikiem o nazwie Blanzon. Stara wersje jest raczej bez problemów dostępna na necie. Jest jednak prymitywna graficznie choć trochę uczy blanzonu. Ponoć istnieje też wersja Blanzon 2000 gdzie można "wpisać" blanzonowanie herbu a programik sam wg. wytycznych skonstruuje wizerunek.
Od czasu do czasu maluję herby dla mniej lub bardziej szlachetnie urodzonych.
Dzięki raz jeszcze i pozdrawiam.
Kalik
Pozdrawiam

Napisany przez: Grzegorz III 17/11/2005, 18:12

Czy może ktoś powiedzieć coś o bitwie pod Crecy?? Licze na ciekawe wypowiedzi i z góry dziękuje:)

Napisany przez: Belfer historyk 17/11/2005, 18:24

Poczytaj te tematy: http://www.historycy.org/index.php?showtopic=7875&hl=
http://www.historycy.org/index.php?showtopic=8197&hl=

Napisany przez: childeryk 18/11/2005, 7:35

Sprawdź też tu:
http://pl.wikipedia.org/wiki/Crecy

Pozdrowienia.

Napisany przez: szpek_chomik 8/02/2006, 11:27

A ja powiem ciekawostkę tongue.gif
W bitwie tej zmarł wieloletni wróg i tytularny król Polski Jan Luksemburczyk sprzymierzony z królem Francji. Jak wiadomo od dłuzszego czasu był ślepy, więc kazał przywiązać się do konia i rzucić w wir walki. Piękna śmierć dla średniowiecznego króla-rycerza.

Napisany przez: karol.kurczuk 16/03/2006, 21:13

związana jest ta bitwa z wojną stuletnią:) :rolleyes:

Napisany przez: Fiki 17/03/2006, 18:50

Pod Crecy mamy dobitny przykład tego, iż przewaga liczebna wcalane nie wskazuje zwycięzcy:)smile.gif Co więcej to własnie pod Crecy zatryjumfował angielski łuk:):)Polecam książkę Edwarda Potkowskiego "Crecy - Orlean 1346-1429" Tam jest wszytko o tej bitwie i całej wojnie 100 letniej. Pozdrwiam:D:D:D:D:D

Napisany przez: Krzysztof z Opola 17/03/2006, 20:27

wikipedia to jedna wielka nedza
Bitwa pod crecy odbyła sie pomiedzy Frankami a anglikami 26.08.1347
została zakończona zwyciestwem Anglików mimo wszystko iż Frankowie mieli przewage liczebną
niestety krótko mówiąc Angole mieli przewagę tzw. łuk walijski
rycerstwo francuskie zostało bardzo szybkie wystrzelane smile.gif
prosze o skomentowanie jeśli sie gdzieś pomyliłem, nie dodałem smile.gif
P.S. była paskudna pogoda tamtego dnia, deszcz spowodował straszne błoto i spowolnienie rycerstwa smile.gif

Napisany przez: Grant 17/03/2006, 21:50

QUOTE
wikipedia to jedna wielka nedza

Mimo to opisali ją tam tak samo jak Ty tylko bardziej szczegółowo wink.gif

Napisany przez: Kon-dzia 17/03/2006, 23:07

QUOTE
Bitwa pod crecy odbyła sie pomiedzy Frankami a anglikami 26.08.1347
została zakończona zwyciestwem Anglików mimo wszystko iż Frankowie mieli przewage liczebną

Poprawka nie Frankowie ale Francuzi.
Ja osobiście reaguje na długi łuk tak jak niektórzy na tym forum na katanę. tongue.gif

Napisany przez: Fiki 18/03/2006, 1:43

Dodam jeszcze, że bitwa była przegrana nie tylko spowodu złej pogody, ale również z powodu złego dowództwa siłami francuskimi. Krótko mówiąc możni francuscy gdy zobaczyli anglików niemal przystąpili do bitwy z marszu. No i jak szybko zaczeli tak szybko skonczyli:)smile.gifsmile.gif. Pozdrawiam
smile.gif smile.gif wink.gif

Napisany przez: sabreman 22/03/2006, 10:10

"Nie można kupić herbu". Naiwne. "adopcja do rodu herbowego - tyko za zgoda sejmu" - gadanie. Akurat by wladza centralna w Polsce miala czas i ochotę sprawdzać skad się brali członkowie poszczególnych rodów 'szlacheckich'. Był nawet problem z egzekucją infamii i w ogóle czegokolwiek.

Napisany przez: Czarkos 12/03/2012, 18:41

QUOTE(Fiki @ 18/03/2006, 2:43)
Krótko mówiąc możni francuscy gdy zobaczyli anglików niemal przystąpili do bitwy z marszu.

*


Zgadza się. Genueńskim kusznikom kazano wyjść na pole bitwy pomimo faktu, że ich pawęże jeszcze nie dojechały ( kto wie, czy wtedy nie byliby oni bardziej skuteczni).
Rycerze ruszyli do przodu praktycznie bez rozkazu Filipa, każdy chciał jak największej chwały dla siebie. Po drodze stratowali wycofujących się włoskich najemników. Powstał zamęt, który ułatwił sprawę angielskim łucznikom. W końcu równie bezładnie ruszyła druga linia konnicy, która tylko powiększyła powstały juz chaos. Tylko niedobitki dotarły do linii angielskich.

Napisany przez: lancelot 13/03/2012, 0:44

QUOTE
Tylko niedobitki dotarły do linii angielskic
To raczej problematyczne, szyki dotarły, choć przerzedzone i zmieszane, potem poszło na kosy...


Napisany przez: Czarkos 13/03/2012, 12:49

QUOTE(lancelot @ 13/03/2012, 1:44)
QUOTE
Tylko niedobitki dotarły do linii angielskic
To raczej problematyczne, szyki dotarły, choć przerzedzone i zmieszane, potem poszło na kosy...
*


Tak, ale ta szarża nie miała już żadnego impetu.

Napisany przez: Spiryt 13/03/2012, 13:02

Przede wszystkim, to pod Crecy, jak w większości bardziej 'ciężkich' bitew, było kilkanaście szarż, źródła sugerują zdaje się 15 lub 16.

W tym wypadku były one rzecz jasna nieudane dla Francuzów, mimo desperackich prób.


Napisany przez: Gajusz Mariusz TW 13/05/2018, 21:50

Mam pytanie do naszych forumowych znawców wojny stuletniej. Po przeczytaniu ospreya poświęconemu tej bitwie wychodzi że po walce genueńskich kuszników z łucznikami prawego skrzydła Anglików ruszyła szarża prawego skrzydła francuskiego pod dowództwem hrabiego Alençon na... prawe skrzydło angielskie (czyli całkowicie w poprzek i przy okazji blokując lewe pod dowództwem Jana luksemburskiego) confused1.gif ? Potkowski jest zbyt ogólny by to potwierdzić/zanegować, tak samo Nowak-Kreyer. Czy źródła to potwierdzają?


© Historycy.org - historia to nasza pasja (http://www.historycy.org)